Dogum Kontrol Yontemleri
Tum aileler ve bireyler kendi dogurganlik davranislari konusunda dogru bilgiye dayali, bilincli ve gonullu bir secim yapmalidirlar. Boylece istemedikleri gebeliklerden saglikli ve etkin bir bicimde korunabilirler.
A-Dogal Yontemler
Dogal aile planlamasi ciftlerin dogurganlik bilinci ile gebeligi onlemeyi ya da olusturmayi saglayan bazi kurallari birlikte uygulamasi olarak tanimlanir. Dunya Saglik orgutu, dogal aile planlamasini, manstruel siskusun (adet siskusu) fertil ve infertil donemlerinde, dogal belirti ve semptomlari gozleyerek gebeligin planlanmasi ya da gebeligin onlenmesi yontemleri olarak tanimlamistir.
Dogal Yontemlerin Etkinligi %75’dir.
1. Servikal Mukus Yontemi (Rahim Agzi Salgisi)
Kadin vajinadaki salgiyi kontrol eder. . Gozlemini ve salginin eldeki hissini her gun kaydeder. Ovulasyon (yumurtlama) yaklasirken mukus artar, incelir ve rengi berraklasir. Daha elastik ve kaygan olur. iki parmak arasinda yavasca uzatilabilir. Bu tur mukus spermlerin yasamsini ve yumurtaya dogru ilerlemesini saglar. Ovulasyondan once ve sonraki donemlerde mukus azalir ve yapiskan bir hal alir. Vajen kuru hissedilir. Mukusun arttigi bu donemde cinsel perhiz yapilir.
2. Bazal Vucut Isisi . Yontemi
Ovulasyondan sonra salgilanan pregesteron hormonu isi arttiricidir. Yeni vucut isisini 0,2 ?C ile 0,5 ?C arasinda yukseltir ve bir sonraki menstruasyona kadar yuksek isida tutar. Bu yukselise termallesme denir ve bu da bazal vucut isisi yonteminin temelidir. Ovulasyon denime, vucut isisini izleyerek saptanabilir.
Cinsel perhiz, menstruel kanamanin ilk gununden, isi artisinin saptandigi 3. gunun sonuna dek surdurulmelidir. Isi cizgisinin ustunde 3 isi kaydedene kadar beklenmelidir. Bir sonraki menstruel kanama baslayana kadar cinsel perhize ara verilir.
Bu yontem tek basina kullanilmamalidir. Servikalmukus . ve/veya servikal palpasyon (elle muayene) yontemleri ile birlikte kullanilmalidir.
3. Servikal Palpasyon (Rahim Agzini Parmakla Muayene) Yontemi
Kadin kendi kendini elle muayene ederek, . servikal (rahim agzi) kenarindaki degisiklikleri tanimlayabilir. infertil (guvenli) donemde serviks,dis agzi kapalidir ve elle kolayca ulasilir. Yaklasan yumurtlama (ovulasyon) ile birlikte ostrojen harmonu duzeyi yukseldikce serviks yumusar. Yukari dogru cekilir ve dis agizi acilir. Ovulasyondan ortalama 4-5 gun nce yumusamanin baslamasi belirgin hale gelir. Elle rahim agzi daha zor ulasilir bir hal alir ve ele gelince de yumusaktir. Esler servikste ilk degisikliklerin belirlendigi andan, serviksin kolayca hissedildigi, sert oldugu ve agzinin kapali oldugu zamana kadar cinsel iliskide bulunmamalidir.
4. Takvim Yontemi
Kadinin bir periyodu 30 gun kabul edilirse ovulasyon adetin baslangicindan 16-18 gun sonradir. Buna gore adetin basladigi gun birinci gun olursa, . adetin baslangicindan sonraki 14 ile 21. gun arasi dollenme icin en riskli donemi olusturmaktadir. Bu donemde cinsel iliskiden kacinilmalidir. Menstrvel siskusun suresinin tam bilinememesi ve bir cok nedenden de etkilendigi icin guvenli bir yontem degildir ve kullanilmamalidir.
5. Geri cekme
Cinsel iliski sirasinda erkegin cinsel organinin, bosalmadan once vajenden cikartilip, meninin vajen disina bosaltilmasidir. Basari orani %75’dir. Basari ile uygulandiginda bile kadinda ve erkekte psikolojik ve fizyolojik sorunlar ortaya cikabilmektedir.
6. Vajinal Yikama
Bazi kadinlar, vajina duvar ve kanalindaki spermleri yikayip atma dusuncesi ile cinsel iliskiden hemen sonra vajinayi su ile yikamanin gebeligi onledigine inanir. Bu yontem dogum kontrol yontemi olarak tamamen etkisizdir. cunku . spermlerin birkac saniye icinde servikal mukusa gecebilirler.
B- Emzirme ve Gebeligin onlenmesi
Adet kanamasi olmadikca emzirmeyle gebelikten korunma yontemi olarak tanimlanan bu yontem ozellikle dogumdan sonraki ilk aylarda, sut veren kadinlarin, belli kosullarla dogal olarak dogurgan olmadigi dusuncesine dayanir. Emzirmenin her kosulda gebelikten korumadigi bilinmelidir. Belli kosullarda ve belli sure icin emzirme ile korunabilinir. En fazla 6 ayi . duzenli emzirme ve adet gorulmemesi kosullarinda emzirme, kadinin bu donemde yeniden ovulasyona ve adet gormesini geciktirir. Etkinligi %85’dir.
C- Bariyer Yontemler
Spermin rahim bosluguna gecmesini engelleyerek gebelikten korurlar. Bariyer yontemleri guvenlidir, yan etkileri yoktur, birlikte kullanimi etkinliklerini arttirir. Kondom (prezervatif), dioatrem ve spermisitler bu yontemlerdendir.
1. Kondom
Cinsel iliski sirasinda penise takilan bir kaucuk kiliftir. Spermin vajinaya girmesini engeller. Sperisitler ile birlikte kullanilmasi etkinligini arttirir. Dogum kontrolu disinda, AIDS ve diger cinsel yolla bulasan hastaliklarin yayilmasini onler.
2. Diyafram
Diyafram rahim agzini orten, kenarlari daha sert, kaucuk bir aractir ve servikal acikliga uygulanan spermisit jel ya da krem ile birlikte . kullanilir spermisit madde diyafram tarafindan fiziksel olarak engellemeyen spermleri oldurur.
3. Spermisitler
Vajinal spermisitler, spermlerin servikse ulasmadan etkisiz hale getirilmeleri icin vajinaya konur. Kopuk, tablet, krem seklinde bulunurlar. Diger dogum kontrol yontemlerine gore etkinligi daha azdir. Etkinligini artirmak icin kondom veya diyafram ile birlikte kullanilmalidir.
D-Oral Konto Septitler (Dogum Kontrol Haplari)
Dogum kontrol haplari . sunlardir;
- kombine dogum kontrol haplari
- Yalniz prefesteron iceren haplar (mini haplar)
- Ertesi gun hapi
1. Kombine Dogum Kontrol Haplari
cok guvenilir bir dogum kontrol yontemidir. ostrojen ve progesteron hormonlari birlikte bulunur. Ostrojen, yumutlamayi (ovulosyonu) baskilar ve dollenmis yumurtanin gelismesini engeller. Progesteron rahim agzi sivisinin azaltip kivaminin artmasina neden olarak spermlerin gecisini engeller. . Etkinligi%99,9’dur. En etkili yontemdir. Her gun hormon iceren haplardan bir tane alinir. Kullanimi kolaydir. Yumurtalik ve rahim kanseri riskini azaltir, iyi huylu meme . hastaliklarini azaltir. Kemik erimesi riskini azaltir. Hap kullanmaya son verdikten sonra dogurganlik yetenegi tekrar devam eder. Kullanmaya baslamadan once gebelik testi ile gebelik olup olmadigi saptanmalidir. Meme kanseri, kan pihtilasmasi olanlarda, kalp hastalarinda, karaciger hastalarinda kullanilmamalidir. 6 ayliktan kucuk bebek emzirenlerde, sigara icenler, seker hastaligi, yuksek tansiyon, migren, depresyon tanisi olanlarda ise kontrol altinda kullanilmalidir.
2. Yalniz Progesteron iceren Haplar (Mini Haplar)
Ostrojen icermezler ve kombine dogum kontrol haplarina gore daha az progesteron icerirler. Kadinda dogal olarak olusan rahim agzi sivisini kalinlastirarak spermin gecisine engel olur ve yumurtlamayi %50 oraninda engeller. Etkinligi %96’dir. Her gun ayni saatte alinmalidir. Emziren kadinlarda kullanilabilir. Ostrojenin yan etkilerinden dolayi kombine dogum kontrol hapi kullanmayan kadinlarda kullanilabilir.
3. Ertesi Gun Hapi
Ertesi gun hapi dogum kontrol yontemi degildir. Korumasiz cinsel iliskiden sonra, surdurulmesi kesinlikle istenmeyen gebeliklerin, . dollenmis yumurtanin rahim yuzeyine yerlesmesinden once onlenmesidir. Tecavuz gibi zorunlu durumlarda basvurulan bu haplar, . kullanacak olan kisiye marka belirtilmeden ve paketinden cikarilarak verilmelidir.
E-Enjete Edilen Dogum Kontrol ilaclari
Pregesteron iceren ilaclardir. Ovulasyonu (yumurtlama) engeller. Ayrica, spermin rahime girmesini engelleyen kalin bir servikal mukus da olustururlar. 3 ayda bir kullanilirlar. Gecici kontrosptit yontemlerinin en etkililerinden biridir. Adet duzensizlikleri yapabilir. Yumurtalik kanserine karsi da koruyucudur. Ciddi bir tibbi sorunla karsilasilmadikca suresiz kullanilabilir. Hamile olan, karaciger hastaligi, damarlarinda pitilasma, meme kanseri, nedeni bilinmeyen kanamalarda kullanilmamalidir.
F-Deri Alti implantleri
Bes yil sureyle korunma saglayan etkili, uzun sureli ve geri donusumlu bir dogum kontrol yontemidir. Yapay hormon iceren yumusak silikondan yapilmis alti ince ve esnek . kapsul kadinin ust kolunun ic kisminda derinin hemen altinda kucuk cerrahi bir girisimle yerlestirilir vucuda yavas yavas hormon salgilar. icinde prefesteron hormonu ovulasyonu (yumurtlama) baskilayarak ve servikal mukusu, sperm gecisini engelleyecek bicimde kalinlastirip azaltarak gebeligi onler. En etkili dogum kontrol yontemlerinden biridir gebelerde. Karaciger hastaligi damarda pihtilasmasi olanlarda meme kanserinde kullanilmaz.
G-Rahim ici Araclar (RiA)
Gunumuzde RiA, dunyada en yaygin olarak kullanilan geri donusumlu, uzun sure etkili dogum kontrol yontemidir. Turkiye’de en cok Bakir T390A RiA kullanilir. sekli T harfine benzer.
RiA rahim icine yerlestirilir, genellikle bakir ya da bir steroid hormon iceren, kucuk plastik bir cisimdir. . RiA spermin ust genital yollara ulasmasina, yumurtanin (ovum) hareket etmesine engel olarak dollenmeyi engeller. Cinsel iliskiyi etkilemeyen, guvenli ve cok etkili bir yontemdir. Emziren kadinlar icinde uygundur.
RiA cikarilincaya kadar rahimde durur. Kendiliginden duserse vajinadan atilir. Rahim agzinda yara ya da kansere neden olmaz. Yerinde olup olmadigi klavuz ipi . yoklanarak anlasilir. 8 yil kadar kullanilabilir. Cinsel yolla bulasan (AiDS gibi) hastaliklara karsi koruma saglamaz.
Kadinin hamile olmadigindan emin olundugunda adet suresi boyunca herhangi bir zamanda uygulanabilir.
H-Gonullu Cerrahi Sterilizasyon
Gonullu cerrahi sterilizasyon (kisirlastirma) butun dunyada kabul goren ve giderek yayginlasan bir aile planlamasi yontemidir. Baka cocuk istenmeyen ve dogurganliklarini sona erdirmek isteyen ciftler icin en guvenli yontemlerden biridir. Dogurganligi kalici olarak sona erdiren 18 yasini doldurmus olan herkese rizasi ile, evliyse esinin de onayi alinarak islem yapilabilir. Kadinda tup ligasyonu (tuplerin baglanmasi), erkekte vazektemi (sperm kanallarinin baglanmasi) seklinde yapilan islem, eger istenilirse mikro cerrahi yontemler ile duzeltilip, geriye donus de saglanabilir. Ancak tekrar bu duzeltme islemleri cok pahali, zaman alici ve kesin sonuc garanti edilemez. Kadinda tup ligasyonu (tuplerin baglanmasi) cinsel islevleri etkilemez. Her iki tup baglandigi icin yumurtaliktan gelen yumurta rahime ulasamaz ve dollenmede engellenmis olur.
Erkekte uygulanan vazektemi (sperm kanalinin kesilip baglanmasi) yonteminde . spermin mekanik olarak disari ulasmasi engellenmis olur. Erkekte cinsel istek ve tenksiyonlar yonunden bir bozukluga neden olmaz. Geri donulmesi guctur, kalici bir yontem olarak kabul edilmelidir. |
Dogum Kontrol Yontemleri
CINSELLIK BILGILERI
